Sokrates Öncesi Yunan Filozofları: I. Presokratikler ve Kaynaklar Üzerine

Gorgon Notu: Bu metin, Sokrates Öncesi Yunan Filozofları (Presokratikler) yazısının bir bölümüdür. Metnin diğer bölümlerini inceleyebilmek için tıklayınız: Sokrates Öncesi Yunan Filozofları 

I. Presokratikler ve Kaynaklar Üzerine

Çevirmen: Serkan Alpkaya

Zorluklar belki de her zaman kaçınılmazdır; tek bir isim altında, birbirinden farklı düşünürü topluyoruz. “Presokratik filozoflar” denilen bu grup; çoğu farklı şey hakkında düşünen, farklı zamanlarda ve farklı yerlerde yaşayan bir düşünür topluluğudur. Tüm bu düşünürlere “Presokratik” demek, sınırsız ve hatalı veya düşünürlerin her biri arasındaki farklılıklara karşı duyarsız görülebilir. Hatta belki de benzerliklerin olduğu yerlerde “Presokratik” tanımı yeterli görünmüyor. Farklı insanların düşüncelerinin benzer fikirlerle uğraştığı durumlarda, özel bir isim, bu insan grubuna uygun görünmektedir. Bu, Presokratik felsefede mümkün, örneğin Milet Okulu gibi kendine özgü isimler, “Presokratik felsefe” olarak adlandırdığımız daha geniş bir gruba ait türler olarak işlenebilir.

Terimin tarihsel zorlukları vardır. Örneğin, Atomculuk Okulu’ndan Demokritos, Sokrates ile çağdaş olduğu düşünülmektedir. Bu terimi kullanırken, ihtiyatlı ve titiz olmalıyız. Durum her ne olursa olsun, bu düşünürler, Batı felsefesinin yönünü tayin ettiler.

I.a. Kaynaklar

Presokratik düşünürlerin bazılarının hiçbir yazılı metni yoktur bazılarının da tamamlanmamış yazılı metinleri vardır. Bu durumda kaynaklarımız ilk olarak iki yönlüdür: fragmanlar ve tanıklıklar. Fragmanlar, düşünürlerin gerçek sözlerini ifade eden parçalardır. Bunlar yazdıkları kitapların parçaları ya da sadece kaydedilmiş sözler olabilir. Velhasıl, Presokratiklerden günümüze değin ulaşan tam bir çalışma yoktur. Üstelik, orijinal yapıt bulunmadığını hatırlatmakta fayda var. Bu konuda Platon ya da Aristoteles‘ten ulaşılabilecek herhangi bir orjinal belge de yoktur. Matbaa öncesi yayıncılıkta yazıcılar, ellerine geçen her şeyin kopyalarını çıkardılar. Birçok kez kopyalanmış metinlerimiz var. Bu fragmanlarla bile, okuduğumuz kelimelerin, Presokratiklerin ifade ettiği esas fikirlerine, tam olarak karşılık gelip gelmediğinden hiçbir zaman emin olamayacağız.

Eski tanıklıklar, bize çeşitli kaynaklardan geliyor; her birinin kendi gündemi ve güvenirlik derecesi vardır. Platon ve Aristoteles, Presokratlara ait olduğu düşünülen fikirler hakkında uzun uzadıya tartışırken, açıkça onların isimlerini ortaya koyuyorlar. Hem Platon hem de Aristoteles’in neredeyse kesinlikle, kendi felsefi gündemleri ışığında, Presokratik düşünceleri kullandığını kabul etmeliyiz. Bu nedenle, onlardan edindiğimiz Presokratikler hakkındaki bilgiler muhtemel çarpıtılmış ve yanlıştır. Platon felsefi-edebi diyaloglar yazdı ve muhtemelen Presokratikleri, diyaloglarının ihtiyaçlarını karşılamak için, kendine özgü şekilde gösterdi. Bugün daha iyi bildiğimiz bilimsel tez formatında yazı yazan Aristoteles de Presokratiklere, kendi felsefesi bağlamında gönderme yapıyordu. Aristoteles, belirli bir konu üzerine (örneğin fizik) yazmaya başlamadan önce öncüllerinin benzer konular üzerine fikirlerini incelerdi. Bunu yaparken, zaman zaman benzer fikirde olduklarıyla mutabık olurdu; ancak çoğu zaman aynı fikirde olmazdı. Özellikle Aristoteles’in öncülleriyle aynı fikirde olmadığı zaman, kendi konumunu yüceltmek için kullanabileceği olası, ki muhtemelen kasıtlı, bir straw-man[1] tekniğine karşı dikkatli olmalıyız. Sırf bu nedenlerden dolayı, Platon ve Aristoteles’in açıklamaları faydalı olabilir ancak onları biraz daha ihtiyatlı okumalıyız.


Dipnotlar

[1] Straw-man tekniği, Türkçeye “saman adam” veya “korkuluk” olarak çevrilmektedir. Bu teknik, bir tartışma ortamında, karşıdaki insanın ne söylediğine karşı bir argüman sunmak yerine, içinden cımbızla bir noktayı çekmek ve tartışmanın seyrini kendinizi üstte tutacak şekilde değiştirmek olarak belirtilebilir. Türkçede bu tekniğe en uygun kavramın “çarpıtmak” olduğu kanaatindeyim.  (çn.)

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir